Koşma

Yazan:  Kategori: XIV. Yüzyıldan XIX. Yüzyıl Ortalarına Kadar Osmanlı Edebiyatı Perşembe, 06 Ağustos 2015 01:44

Aşık Tarzı Halk Şiiri Nazım Biçimleri

Koşma Nedir?

Koşma Nazım Biçiminin Özellikleri

Koşma Çeşitleri

Halk şiirinin en yaygın nazım biçimi koşmadır. İslamiyet Öncesi gelenekte koşug biçiminin karşılığıdır. Aşık Tarzı Halk şiirinde 11’li hece ölçüsü ile yazılan şiirlere koşma denir. Koşmalar daha çok aşk ve doğa temalarında söylenmiştir. Koşmaların duygu yönü semailere göre daha yalındır. Hece ölçüsünün 4+4+3; 6+5 durakları ile yazılır. Bu şu şekildedir:

Vara vara vardım / ol kara taşa ( Kesme işaretinden önce 6 ve sonra 5 hece söylenir.)

Beni hasret kodun / kavim kardaşa

Sebep ne gözümden / akan şu yaşa

Bir ayrılık / bir yoksulluk/ bir ölüm (Heceler 4+4+3 duraklanmıştır.)

Karacoğlan

Şairler son dörtlükte mahlaslarını (takma ad) belirtir. Buna halk şiirinde “Tapşırma” denir. Tapşırma şairin ustalık döneminde kendisi için seçtiği özel bir isimdir. Bu şekilde şiirlerin asıl sahibinin kim olduğu belirtilir.

Halk şiirinde güzelleme, ağıt gibi birçok nazım türünde koşma biçimi kullanılır.

Not: Nazım biçimi bir şiirde ölçü ve kafiye düzenini belirtirken nazım türü şiirin işlediği konu ve tema ile belirlenir. Örneğin güzelleme aşk ve doğa temalarının işlendiği şiirlerin türüdür. Bu şiirler koşma biçiminde yazılabileceği gibi semai biçiminde de yazılabilir.

Koşmalar dörtlüklerle yazılır. Dörtlük sayısı üç ile beş arasında değişir. Kafiye şeması şu şekildedir:

Örnek:

Eğer benim ile gitmek dilersen (a )

Eğlen güzel yaz gelsin de gidelim (a )

Bizim iller kırcılıdır açılmaz (a )

Yollar çamur kurusun da gidelim (b )

 

Aşamazsın Karaman’ın ilini (c )

Köprüsü yok geçemezsin selini (c )

Gerdan yaylasını perçem belini (c )

Lale sümbül bürüsün de gidelim (b )

 

Sökülsün dağların karı sökülsün (d )

Öne insin çöl ovaya dökülsün (d )

Erzurum dağının karı çekilsin (d)

Mor koyunlar melesin de gidelim (b )

 

Karacoğlan derki buna ne fayda (e )

Hiç rağbet kalmamış yoksulda bayda (e )

Bu ayda olmazsa gelecek ayda (e )

On bir ayın birisinde gidelim (b )

Karacoğlan

 

Kafiye şeması: abab /cccb / dddb / eeeb

Biçim yönünden koşmalar farklı çeşitlere ayrılır. Bunlar şu şekildedir:

1-        Şarkı Biçimli Koşmalar

Dörtlüklerin son dizelerinin şarkılarda olduğu gibi nakaratlanması ile söylenen koşmalardır.

Örnek:

Görüp cemâlini âşık olduğum

Hakk'ı bir bilirsen ağlatma beni

Uğruna serimi feda kıldığım

Hakk'ı bir bilirsen ağlatma beni. (Nakarat)

 

Bu güzellik baki kalmaz sevdiğim

Âşığı ağlatan güzel sevdiğim

Uğruna serimi feda kıldığım

Hakk'ı bir bilirsen ağlatma beni. (Nakarat)

… ( Gevheri)

2-        Tecnis (Cinaslı Koşmalar)

Şiirin tamamında uyak türlerinden cinasın kullanıldığı şiirlerdir.

Örnek:

Yaktı beni aşk oduna o yanmaz

Ya ne dersin merhametsiz o yâra

Seher oldu feryadımdan uyanmaz

Umarım ki öte bülbül uyara

 

Ben âşıkım el göğüste yüz yerde

Gel efendim del sînemi yüz yerde

Yaralarım göz göz oldu yüz yerde

Demem yaram ne yaradır o yâra

… ( Gevheri)

3-        Ayaklı Koşma (Yedekli Koşma)

İkinci ile dördüncü dizelere ve diğer dörtlüklerin son dizelerine birer mısra eklenmesi ele söylenen koşmalara denir. Divan şiirinde bunlara ziyade denilir. Ziyadeler beş hece olur.

Örnek:

Ey benim cânânım can içre canım

Şûh nev-civânım olma bî-vefa

Rahm eyle bana

Ben sana kurbanım gel kes gerdanım

Dök yerlere kanım tek ol aşina

Olma bî-vefa (ziyade)

 

Nar-ı aşkın serde düştüm yek derde

Şeklin perilerde yoktur kişverde

Ellerin hançerde zerrin kemerde

Her gördüğün yerde gel bakma kıya

Can sana feda (ziyade)

… (Gedayi)

4-        Zincirleme Koşmalar

Şiirde her dörtlüğe bir önceki dörtlüğün uyaklı sözü ile başlanması ile oluşturulan koşmalardır. Böylelikle şiirde akıcılık sağlanır.

Örnek:

O ki yaratıldık türabı turdan

Perverdigar Hak Sübhan'i biliriz

Türabın aslını yarattı nurdan

Nurdan evvel biz mekanı biliriz

 

Mekanda varidi nice bin seher

Anı zinnet kıldı ne murgu meğer

Günde yetmiş kere eyledi teher

Bahşettiği rızkı nanıbiliriz

… (Zülali)

Okunma 2214 defa Son Düzenlenme Cuma, 03 Mart 2017 23:40

Çevrimiçi Kişi Sayısı

181 ziyaretçi ve 0 üye çevrimiçi