Sıfat (Önad)

Yazan:  Kategori: Kelime Türleri Perşembe, 24 Temmuz 2014 16:19

SIFAT ve ÇEŞİTLERİ:

 

Parasızın yürüyüşü soluk, rengi uçuk, sesi bozuktur; şayet gülse bile gülüşünde ham ayva, muşmula veya üvez yemiş gibi bir burukluk vardır. Kurum tutmuş baca gibi içi keyif, zevk namına hiçbir şey çekmez, puhlar durur, inleyişi boş sarnıç gibi derin, matemli ve hazindir. Işık, içinden gelmediği için avizeler altında dursa yüreği yine karanlıkta, bu karaltının da gölgesi suratındadır.

 

Kendisini daima koca şehir içinde yapayalnız farz eder; kurtlar, kuşlar uğrağı korkunç dağ başlarında tek başına gezen bir seyyah gibi gönlü ürkeklikle doludur.

Refik Halit Karay

Bu metindekisoluk, boş, uçuk, bozuk, ham, hiçbir, matemli, derin, hazin, koca, yapayalnız, bir, dolu, tekkelimelerinin anlamlarına dikkat edelim. Bunlar, bildiğimiz isimlere benzemiyorlar; isimlerin niteliklerini gösteriyorlar, yahut her hangi bir şekilde onları belirtiyorlar. İşte:

Varlıkların niteliklerini, yani nasıl olduklarım bildiren veyahut bir varlığı belirten kelimeleresıfatdenir:iyi, güzel, doğru, bu, yeşil, birinci, bütüngibi.

 

SIFAT TAMLAMASI

Türkçede sıfatlar, isimden önce söylenir; böylece bir isim, bir sıfatla tamlanmış olur; bu türlü tamlamalarasıfat tamlamasıdenir:iyi adam, çalışkan çocuk, bu çiçek, bazı insanlar gibi.

Sıfatlar başlıca iki büyük kısma ayrılır:

Not:

Bazen bir isim de sıfat gibi kullanılır: insan adam, aslan asker gibi.

 

NİTELEME SIFATLARI

İsimleri vasıflandıran niteleme, sıfatlarını yapı bakımından başlıca üçe ayırabiliriz:

 

Basit sıfatlar:

Aslında sıfat olan kök ve kök hükmündeki kelimelereBasitsıfatlar deriz:kaba, ince, san, küçükgibi.

 

Türeme (türemiş) sıfatlar:

İsimlerden ve fiillerden bazı eklerle üretilen sıfatlaraTüreme (türemiş)sıfatlar denir: terbiyeli, tuzsuz, canlı, titrek, yapışkan, coşkungibi.

 

Bileşik sıfatlar:

İki kelimeden yapılmış olan sıfatlardır:açıkgöz, pisboğaz, düztabangibi.

Bunlardan başka yine niteleme işini gören pekiştirme ve küçültme sıfatları da vardır.

 

Pekiştirme sıfatları:

Bir niteliği pek kuvvetle gösteren sıfatlaraPekiştirme sıfatları denir.

Pekiştirme sıfatı yapmak için bazı sıfatların ilk vokaline kadar olan kısmı alınıp ondan sonra uyarına görem, p, s, rharflerinden biri getirilerek bir hece yapılır; böylece meydana gelen hece, sıfatın başına konur. Mesela: uzun sıfatının ilk hecesi “u-”dur; bunun sonuna bir “-p”getirerek “up-”hecesini teşkil edip bunu uzun sıfatının başına koyarız:upuzunolur.Kapkara, yemyeşil, bembeyaz, mosmor, sapsan, kıpkırmızısıfatları da bu yolda yapılmıştır.

 

Küçültme sıfatları:

Bir vasfı hafif derecesiyle gösteren sıfatlara küçültme sıfatları denir: -ce, -cık, -imsi, -ımıtırakeklerinden biri getirilerek yapılır:güzelce, büyükçe, kısacık, küçücük, kırmızımtırak,mavimtırak, tatlımsıgibi.

 

BELİRTME SIFATLARI:

Belirtme sıfatları dörde ayrılır:

 

İşaret Sıfatları:

İsimleri işaret suretiyle belirten sıfatlara işaret sıfatları denir:bu, şu, o.

Bu, yakındaki bir şeyi;şu, biraz uzaktakini;o, daha uzakta bulunanı gösterir:buev,şuağaç,oçocuk misallerindekibu, şu, oişaret sıfatıdırlar.

 

Sayı sıfatları;

İsimlerin sayısını gösteren belirtme sıfatlarınasayı sıfatlarıdenir.

Sayı sıfatları dörde ayrılır:

Varlıkların sayısını, miktarım bildiren sayı sıfatlarına asıl sayı sıfatları denir:Bir, üç, yetmiş, bin, beş bingibi.

Varlıkların sırasını, derecesini bildiren sayı sıfatlarınasıra sayılarıdenir;asıl sayısıfatlarının sonuna-nci, -inci; -ncı, -ıncı; -üncü, -uncu getirilerek yapılır:birinci, altıncı, yedinci, üçüncü, onuncugibi.

Gösterdikleri şeylerin eşit parçalara ayrıldığını bildiren sayı sıfatlarınaüleştirmesayılan denir; asıl- sayı sıfatlarının sonuna er, ar getirilerek yapılır:birer, onargibi.

Not:

(İki, altı, yedi)gibi sonunda vokal bulunan sayı sıfatlarına getirilecek er, ar dan önce kaynaştırma harfi olan“ş”getirilir :ikişer, altışar, yedişergibi.

Kesir bildiren, yani tam sayıların bir parçasını gösteren sayı sıfatlarına kesir sayıları denir:onda beş, yüzde iki, kırkta birgibi.

Not: 1

Çeyrek, buçuk, yarımkelimeleri dekesir sayısıolarak kullanılmaktadır.

Not: 2

Asıl sayı sıfatlarına -izeki getirilerek yapılan sıfatlara datopluluk sayı sıfatlarıdenebilir:ikiz, üçüz, dördüz, beşizgibi.

Alıştırma:

Şu cümlelerdeki isimleri ye sıfatları bulunuz:

Hürriyetin kıymetini esirlikten kurtulan bir millet daha iyi takdir eder. Bazı insanlar bilmeyerek fenalık yaparlar. Geçen ki at yarışında birinci çıkan beyaz atın sahibi bin lira kazandı. O yeşil kaplı defteri yüz kuruşa aldım. Çocuklar, teneffüs zamanı bitince, ikişer ikişer yukarıya çıkıp sınıflarına girerler. Bir kilo bin gramdır.

Alıştırma:

Aşağıdaki metinde göreceğiniz sıfatların çeşitlerini söyleyiniz:

Aşağıdaki metinde göreceğiniz sıfatların çeşitlerini söyleyiniz:

O zaman gümüşü kayalar arasındaki yekrenk yollar kızıl, sarı, mor, turuncu, beyaz şekillerle doluyor. Sanki çardakların önündeki o gürbüz sardunya, arslanağzı, horozibiği, kına saksıları yerlerinden fırlamışlar, sanki yürümeğe başlamışlar...

Refik Halit Karay

Belgisiz sıfatlar:

İsimleri kapalıca belirten sıfatlarabelgisiz sıfat denir:bütün, bir, bazı, her, başka, böyle, birçok, biraz, birtakım, birkaç, hep, diğer, tekmil, her hangi.

Soru sıfatları:

İsimleri soru yolu ile belirten sıfatlara:soru sıfatlarıdenir:hangi, kaç, kaçıncı, ne gibi, he kadar?

Not:

Varlıkların durumlarını, sayılarını ve yerlerini soru yolu ile belirtmek için kullanılan soru sıfatları, belirtme işinden başka niteleme vazifesini de görürler:nasıl söz, hangi kitap, ne gibi iş...

Alıştırma:

Aşağıdaki sıfatların nevilerini söyleyiniz:

Kuvvetli adam, yeşil çayır, sıcak su, ekşi portakal, geniş meydan; tatsız meyva, tuzlu-su, kalın kâğıt, kırık kalem, uzun yol, yüksek dağ; güzel huy, terbiyeli çocuk, -zengin adam, büyük, ev, birçok çocuk, bütün hocalar.

Alıştırma:

Şu metindeki sıfatları bulunuz ve çeşitlerini söyleyiniz:

Her tarafta yükselen otların kenarlarında, kırların en tenha ve göze görünmez noktalarında başlı başına tam bir güzellikle açılmış, belki renkleri biraz soluk kır çiçekleri vardır. Birçok ağaçlar da çiçek açar. Öyle ki en açık, güneşli veya en rüzgârlı havada bile, birçok incecik kokulardan hasıl olan kendine mahsus nefis bir Çamlıca kokusu duyulur. Bu, kekik, ıtır, lâvanta, nane; merzenküş; karabaş; kır menekşesi, yabani gül renginde ve o büyüklükte açan pembe ve beyaz lâleden ve daha sair isimlerini bilmediğimiz kır çiçeklerinden; çam, ıhlamur ve beyaz çiçekli akasya gibi ağaçlardan gelip birleşen bir temizlik ve tazelik kokusudur ki hemen her yandan tabiatın buhurdanlarından tütüyor gibi duyulur, insanın her nefes alışma bir haz verir ve içilen kutsi bir şerbet gibi, ta ruha dolar.  

Abdülhak Şinasi Hisar

SIFATLARIN YAPISI

Basit, Türemiş, Bileşik sıfatlar:

Bir sonbahar akşamı sahillerdeyim

Gamlıbir heykel gibi kayalarla ben.

Dağınıksaçlarımdanpervasızesen

Rüzgarların elindekırık birneyim.

Faruk Nafiz Çamlıbel

Şekvanı dinledim, ezeli muztarip deniz!

Duydum ki, ruhumuzla bu gurbette sendeniz.

Dindirmez anladım bunuhiçbir güzelkıyı

Bir bitmeyen susuzluğa benzeyen bu ağrıyı.

Yahya Kemal Beyatlı

Şu şiirlerdekigüzel, bir, gamlı, dağınık, pervasız, kırık, hiç­birsıfatlarım inceleyelim. Bunlardan güzel ve bir sıfatları bir köktür, yani basit kelimedir.

Gamlı ve pervasızsıfatları da gam ve perva isimlerine-lı ve -sızekleri getirilerek yapılmış olduğu için türemiş sıfatlar­dır.

Dağınık ve kırıksıfatları isedağınvekırköklerinden ya­pıldığı için fiildentüremişsıfatlardır.

Hiçbir belirsiz sıfatı ise hiç ile bir den yapılmış bileşik bir sıfattır.

Sıfatlar yapılış bakımından üçe ayrılır:

1-Basit sıfatlar,

2-Türemiş sıfatlar,

3-Bileşik sıfatlar.

Basit sıfatlar:

Kök halinde, doğrudan doğruya sıfat olan kelime­lerebasit sıfatdenir:

Ak, dar, bol, kara, mor gibi.

Türemiş sıfatlar:

Türlü eklerle türlü kelime köklerinden yapılmış olan sıfatlara Türemiş sıfatlar denir ki bunları da başlıca ikiye ayıra­biliriz:

1- İsim soyundan olan köklerle yapılanlar.

2- Fiil soyundan olan köklerle yapılanlar.

İsim soyundan olan köklerle türeyen sıfatlar:

li (lı, lü, lu) ekleriyle : şekerli, ayaklı, pürüzlü, tuzlu...

Not:

Bu ek, memleket isimlerinin sonuna getirilirse o yer ahali­sinden birini gösterir : İstanbullu, Ankaıalı, Kırşehirli, İzmirli.

siz (sız, süz, suz) ekleriyle: kemiksiz, ayaksız, ütüsüz, tuz­suz...

Not:

ci (cı; ci, cu) ekiyle:şekerci, sobacı, üzümcü, uncu; işçi, balıkçı, sütçü, yoğurtçu...

Not:

Bu ekle yapılan sıfatlarla (§2pkacı kadın), (simitçi çocuk) şeklinde sıfat tamlaması yapılırsa da bunlar daha ziyade meslek ismi olarak yalnız başına kullanılırlar : .

Yoğurtçu geçiyor. Sütçü gelmedi mi?

ce (ca;çe, ça) ekiyle tarz bildiren sıfatlar yapılır:insanca, erkekçe, çocukça...

Not:

Kabaca, terbiyelice, akıllıcakelimelerinde olduğu gibi bu ek, sıfatlara da getirilerek yine tarz bildiren sıfatlar yapıla­bilir.

lik (lık; lük, luk)ekiyle :elbiselik, yazlık, örtülük, palioluk.

Fiillerden yapılan sıfatlar:

en (an, yen, yan)ekiyle :gelen, yazan, söyleyen, okuyan...

İmla kaidesi:

Kendisinden sonra(-yor) gelengeniş ünlüler daralır:

Ağla - ağlıyor . İste - istiyor Oyna - oynuyor      Söyle – söylüyor

de- ve ye- fiileri de diyor ve yiyor şeklinde söylenir

ici (ıcı;yici, yıcı) ekiyle :geliri, yazıcı, sayleyici, jakala- yıcı, görücü, yorucu, okuyucu...

Not:

Bu şekilde yapılarak meslek ve sanat bildiren sıfatlar- da çok defa isim yerinde kullanılır:örücü, dikici...

miş (mış; müş, muş) ekiyle yapılanlar:gezmiş, yazmış; gömüş, okumuş.

Not:

Bu çeşit sıfatları (inişli geçmiş) in üçüncü' tekil şahsı .ile karıştırmamalıdır. Bildiğiniz gibi (mişli geçmiş) zamanındaki fiiller yüklem olarak cümle kurarlar; bunlar ise öbür sıfatlar gibi yanlarındaki isimle birlikte sıfat tamlaması yaparlar; oku­muş adam, geçmiş zaman gibi.

ecekekiyle:gelecek, yakacak, doğacak, görülecek.

Not:

Bunları da(gelecek zaman) ın üçüncü tekil şahsı ile karıştırmamalıdır: doğacak çocuk, gelecek sene, görülecek iş ör­neklerinde olduğu gibi bu şekilde türetilmiş sıfatlar da sıfat tam­laması yapmağa yararlar.

r,mez ekleriyle: akar su,görür göz, tütmez ocak, kesmez bıçak, çıkmaz sokak.

dik (dık; dük, duk)ekiyle: bildik adam, tanıdık müşteri, görmedik kimse, işitmedik kulak.

gen (gan; ken, kan)ekiyle: çekingen, sokulgan, dövüşken, unutkan...

gin (gın; gün, gun)ekiyle:girgin, dargın, sürgün, ol­gun...

ik (ık; ük, uk)ekiyle: eğik, yırtık, sönük, soluk...

Not:

Bunlardan başka az işlek eklerle yapılan bazı türeme sıfat­lar daha vardır: iğrenç, korkunç, şişman, kumsal, uysal, yok­sul, solak, sağmal gibi.

Alıştırma:

Şu metindeki sıfatların çeşitlerim söyleyiniz :

Bu çökük çatıların altında ince basma entarileri bel­lerine örme bir kuşakla toplanmış, ebedi bir hüsranın mührü altında susan dudaklarla ihtiyar kadınlar, genç kızlar vardı.

Halit Ziya Uşaklıgil

BİRLEŞİK SIFATLAR

Birden ziyade kelimeden yapılmış olan sıfatlaraBileşik Sıfatdenir. Dilimizde türlü türlü şekillerde bileşik sıfat yapılmaktadır:

1- Sıfat tamlaması şeklinde olanlar: pisboğaz, boşboğaz, açıkgöz, düztaban,

2- İki isimden yapılanlar ; tepegöz, palabıyık, canciğer.

3-Bir isimle bir fiilden veya iki fiilden yapılmış olanlar: bastıbacak, sallabaş, çalçene, vurdumduymaz...

4- Bazı sıfatların ilk harfi alınıp bu harf konsonantsa, ahenk kaidesine göre, bir vokalle beraber (p, s, m) harflerin­den biri getirilerek -bir hece yapılır ve sıfatın başına konur :. masmavi, bembeyaz ''gibi. Söze kuvvet vermek için kullanılan bu çeşit bileşik sıfatlaraPekiştirme sıfatıdenir.

Pekiştirme sıfatlarının başlıcaları şunlardır:apaçık, upu­zun, yamyassı, kıpkırmızı, simsiyah, kapkara, yemyeşil, tasta­mam, koskoca, kupkuru, basbayağı, dümdüz, sipsivri, kıskıvrak, bambaşka, tamtakır; dimdik, apaydınlık.

Not:

Çırçıplak, sırsıklambileşik sıfatlan kural dışı yapılmış olan pekiştirme sıfatlarıdır.

5- Aynı, sıfatın tekrarlanmasıyla yapılan pekiştirme sıfat­ları da bileşik sıfat sayılabilir: ince ince, derin derin, al al, pembe pembe...

Not:

Demet demet, dizi dizi, yığın yığın, küme kümeşeklinde tekrarlanan bazı isimler sıfat işini görürler. Böylece tekrarlanan kelimeler arasına virgül konmaz.

6- Bazı sıfat tamlamalarının sonunali getirilerek bileşik sıfat yapılır:beyaz sakallı, koyu renkli, iyi yürekli, tek bacaklı, kısa boylu...

7- Sıfat tamlamalarında ismi sıfattan önce getirip sonuna(i, i, ü, u), yahut(si, sı, sü, su) konarak :eli açık, kulağı delik, yüzü temiz, burnu çekik, çatısı yıkık, bahçesi bakımsız...

8- On sekiz, yedi yüz elli altıgibi birkaç sayıdan yapılmış sayı sıfatları da bileşik sıfatlardan sayılır.

9- Birkaç, birçok, birtakımgibi iki kelimeden yapılmışbelgisizsıfatlar.

10- Süzüne sadık, yükte hafif, eline çabuk, kafadan sakatgibi sıfatların başına hal takısı almış bir kelime getirerek yapıl­mış bazı bileşik sıfatlar da vardır.

Alıştırma:

Aşağıdaki metinde bulacağınız sıfatların çeşitlerini söyle­yiniz :

Kırmızı yapraklı kuru meşe dallarından yapılmış ko­calmançardağı ovadankopan hırçın bir rüzgar yıkacak gibi sarsıyordu. Penceresiz kahvenin loş karanlığında sı­kılan köylüler, yine buraya toplanmışlar, yere yay ılı yır­tık kaba hasırın kenarlarında hepsi boyunlarını büküp diz çökmüşlerdi.

Ömer Seyfettin

Aşağıdaki yazıda bulunan sıfatların çeşitlerini söyleyiniz; basit, türemiş ve bileşik sıfatların nasıl yapılmış olduklarını açıklayınız:

İYİ ADAMLAR

İyi adamlar pek naziktirler. Ta uzaktan arkadaşlarım tanır tanımaz yüreklerindederin bir sevinç doğar. Bu se­vinçleri yüzlerinden belli olur. Kalbinizi ezen bir acı var­sa, gidiniz, iyi adamları bulunuz, o acınız geçecektir; çün­kü onlar bizim dert ortağımızdırlar. Üzüntülerimizi dağıt­mak için fedakarlıktan çekinmeyen yalnız onlar dır. Şüp­hesiz ki, siz iyi yüreklilerle beraber bulununca başkala­rının acılarına ortak olmak için kendinizde bir acıma duy­gusu uyandığını hemen anlarsınız.

Onlar; hasta ve üzüntülü olmadığınız vakitlerde de saadetinizi tebrik için sizi ziyaret ederler; her zaman iyi­liğinizi- dilerler.

Her yer onlara kendi evleri gibi rahat gelir; çünkü her yerde saygı görürler ve iyibilirler ki namuslu, fazi­letli olmak; insanı yalnız maddi şöhret ile ilerlemiş kibirli adamlardan daha yüksek ve şerefli bir sıraya çıkarır.

Kendileri en büyük mevkilerde bulunsalar bile gene başkalarını hor görmezler.

Cemiyetin her tabakasında iyi adamlar vardır. Onla­rın yanında herkes birdir. Riyakarlıktan ve riya sayıla­cak hareketlerden hiç hoşlanmazlar; nazik ve iyi kalpli oldukları için kendilerini herkes sever.

iyi adamlar çabucak gücenmezler; haset, kıskançlık gibi fena huylardan uzaktırlar.

Onlar, insanları, herkesten iyi anlamışlar, her türlü kusurdun kurtulmak çarelerini bulmuşlardır.

Şu şiirdeki isimlerle sıfatların yapılış bakımından çeşitle­rini söyleyiniz:

Önce baygın bir iniltiydi yamaçtan duyulan,

Sonra bir_ gölge belirmişti kuş uçmaz yoldan.

Asya’nın titreterek bağrı yanık toprağını.

Geliyor, baktım, uzaktan sökülen bir kağnı...

İnleyen memleketimdir bu tekerlekte dedim.

Faruk Nafiz Çamlıbel

Alıştırma:

Şu yazıdaki türemiş ve bileşik kelimeleri bulunuz:

Sevdiğim bir ağaç dasalkımsöğüttür. Fransızların ağlıyan söğütdedikleri gevrek, narin ağaç. Tevazua menekşe değil, bu söğüt misal olmalıdır. Ne taze bir yeşil­liği, bir ibrişimliği vardır!

Dere kenarına sıra sıra talime çıkmış dev ordusu ne­ferleri gibi dizilen, bedenleri narin, dallan yüklü, yaprak­ları oynak kavakları da severim. Kavaklar kırlarda birer tabii işarettir.: burada su var.

Sebzelerden enginarı tercih ederim. Tat dediğimiz şey enginar kadar hiçbir nebatın içine sinmemiştir. Her sebzede biraz tatlılık, acılık,-tuzluluk, hulasa dile dokunan bir halet vardır. Fakat enginar ne tatlı, ne acı, ne de tuzludur. Serapa lezzet ve çeşnidir.

Falih Rıfkı Atay

Okunma 1255 defa Son Düzenlenme Çarşamba, 01 Mart 2017 23:25
Bu kategoriden diğerleri: « Zamir (Adıl) İsim »

Lütfen Yorum Yazın

Misafir Olarak Yorum Yap

0 / 300 Karakter Kısıtlaması
Your text should be in between 2-300 characters
Kabul Ediyorum.
2 Yorumlar | Yorum Ekle
  • Ziyaretçi - admin

    Yorumu Raporla

    Hilal: Sıfatlar isimlerden önce gelerek onları türlü yönlerden niteler veya belirtir. Adlaşmış sıfatlarda sıfat tamlamasının tamlanan (isim) unsuru düşer ve sıfat bu unsurun görevini üslenir; yani adlaşır. Bu durumda adlaşmış sıfat isim gibi davranacağı için önüne gelen ve onu niteleyen çok sözü sıfat yerine geçer.
    Örnek: çok çalışkan ( çocuk )
    (Bu örnekte çocuk sözü söylense de söylenmese de "çok" bir sıfat; grup, bir sıfat tamlamasıdır.

    0 Cevap Ver
  • Ziyaretçi - Hilal

    Yorumu Raporla

    'çok' kelimesi adlaşmış sıfatı nitelerse sıfat tamlaması olur mu yoksa 'çok' zarf mı sayılır.

    0 Cevap Ver

Çevrimiçi Kişi Sayısı

102 ziyaretçi ve 0 üye çevrimiçi